ورزش، ابزاری برای زندگی بهتر
دکتر محمدعلی طبیبی
بیماری مزمن کلیوی، یکی از مهمترین چالشهای سلامت عمومی در قرن ۲۱ است. این بیماری، اغلب بیعلامت، آغاز میشود و به آرامی، پیشرفت میکند. در مراحل نهاییِ این بیماری، عملکرد کلیه به شدت، کاهش مییابد. در این مسیر تدریجی، ورزش میتواند نقشهای مختلفی را ایفا کند؛ از پیشگیری اولیه گرفته تا کاهش سرعت پیشرفت بیماری و حتی بهبود کیفیت زندگی در بیماران دیالیزی. در واقع، ورزش نه فقط یک مکمل در مسیر درمان، محسوب میشود، بلکه ابزاری برای مراقبت مستمر از بدن است.
پیشگیری
ورزش چگونه از کلیهها محافظت میکند؟
ورزش منظم در پیشگیری از بیماری کلیوی، نقشی چند لایه دارد. کاهش وزن، تنظیم فشار خون، بهبود قند خون و کاهش التهاب از اصلیترین اثرات آن هستند. این عوامل، مهمترین عوامل خطرزای آسیب کلیوی به شمار میروند. به همین دلیل است که افراد دیابتی، افراد مبتلا به پرفشاری خون، افراد مبتلا به چاقی یا مبتلایان به سندرم متابولیک با حفظ یک الگوی حرکتی پایدار، میتوانند از ورود به مراحل اولیۀ بیماری کلیوی، جلوگیری کنند.
حرکت، سپرِ بدن در برابر پیشرفت بیماری
هنگامی که فرد، وارد مراحل اولیه یا میانی بیماری کلیوی میشود، هنوز فرصت زیادی برای کنترل پیشرفت بیماری، وجود دارد. در این مرحله، ورزش نه فقط مجاز، بلکه ضروری است. چراکه ورزش،
- بدون وارد کردن فشار اضافی به افزایش جریان خون کلیوی، کمک میکند؛
- کنترل فشار خون و متابولیسم چربی را تقویت میکند؛
و از همه مهمتر،
- از تحلیل عضلات جلوگیری میکند.
حتی فعالیتهای سادۀ روزانه، مانند بالا رفتن از پله، تمرینات کششی صبحگاهی یا ایستادنهای مکرر بین نشستنها میتوانند نقش محافظتی داشته باشند، البته در صورتی که تکرار و استمرار داشته باشند.
وقتی بیماری وارد فاز دیالیز میشود
ممکن است تصور شود که در مرحلۀ دیالیز، دیگر انتظار دریافت فایدهای از ورزش وجود نخواهد داشت اما واقعیت، دقیقاً عکس این است. در این مرحله، اهمیت ورزش برای حفظ بقا و کیفیت زندگی، چند برابر میشود.
تمرینات ملایم و منظم در بیماران دیالیزی،
- سطح خستگی را کاهش میدهند؛
- خواب را بهبود میبخشند؛
- اشتها را تقویت میکنند؛
و از همه مهمتر،
- خطر بستری شدنهای مکرر را کم میکنند.
غربالگری با تستهای ساده، اما پُرمعنا
شناخت خطر زودهنگام افت عملکردی
اگرچه آزمایشهای خون، ابزار اصلی تشخیص بیماری کلیوی هستند، اما بررسی وضعیت عملکردی، میتواند تصویر کاملتری از وضعیت بیمار، ارائه دهد. تستهای سادۀ عملکردی، نه تنها به تشخیص ضعف عضلانی یا کاهش تعادل کمک میکنند، بلکه مبنایی برای برنامهریزی تمرینی هم محسوب میشوند.
تست صندلی (۵ بار بلند شدن و نشستن) با هدف بررسی قدرت پایینتنه
روی صندلی بنشینید و بدون استفاده از دست، ۵ بار پیاپی، بلند شوید و بنشینید.
اگر انجام این حرکت، بیش از ۱۲ ثانیه، طول بکشد یا احساس ناتوانی در انجام آن وجود داشته باشد، این امر، نشاندهندۀ ضعف عضلانی یا افت عملکرد جسمانی است، شرایطی که در بیماران کلیوی، بسیار رایج بوده و البته با تمرین، قابل بهبود است. اگر فرد در این تست، عملکردی ضعیف داشته باشد، جایی برای نگرانی وجود ندارد چراکه این چالش به معنی آن است که هنوز فرصتی برای مداخلۀ ورزشی، وجود دارد اما این مداخله باید برنامهریزیشده و فعالیت ورزشی فرد نیز باید تحت نظر باشد.
تست تعادل چهار مرحلهای با هدف بررسی تعادل ایستا و خطر سقوط
چهار حالت ایستادن (حالت اول؛ پاها کنار هم، حالت دوم؛ پاشنه، جلوی انگشت، حالت سوم؛ ایستادن روی یک پا، و حالت چهارم؛ بستن چشمها در حالت ایستاده) را امتحان کنید. سعی کنید هر حالت را ۱۰ ثانیه حفظ کنید. ناتوانی در حفظ این حالتها ممکن است نشانهای از ضعف تعادل یا عملکرد عصبی_عضلانی باشد که در افراد دارای بیماریهای کلیوی شایع است، بهویژه در بیماران دیالیزی یا سالمندان.
تمریناتی مانند ایستادن روی یک پا در کنار دیوار، راه رفتن خطی و تمرینات چشمی_ فضایی ساده، میتوانند بهبودی قابلتوجهی ایجاد کنند، البته با حمایت و نظارت.
لازم به ذکر است که این تستها بیماری کلیوی را تشخیص نمیدهند اما میتوانند ما را از خطر اُفت عملکردی که در بیماران کلیوی شایع است، آگاه کنند و هشدار بهموقعی برای شروع برنامههای ورزشی هدفمند باشند. برنامهریزی تمرینات ورزشی برای بیماران کلیوی باید حتماً تحت نظر فیزولوژیست ورزشی بالینی و طبق نظر پزشک مربوط، انجام شود.
چه نوع ورزشی مناسب است؟
برای افراد سالمِ در معرض خطر و بیماران، در مراحل مختلف بیماری کلیوی، پیشنهادهای ساده و مؤثر عبارتاند از:
- پیادهروی منظم، حتی در بازههای زمانی کوتاه؛
- تمرینات کششی و تعادلی ساده؛
- تمرینات مقاومتی با استفاده از وزن بدن یا کِشهای ورزشی سبک.
مهمترین اصل، شروع آهسته، افزایش تدریجی و استمرار در انجام حرکات ورزشی است.
پیامی برای همۀ بیماران و مراقبان
مراقبت، فقط دارو نیست! داشتن تحرک هم نوعی مراقبت است
مراقبت از کلیهها فقط با پرهیز غذایی یا مصرف دارو، محقق نمیشود. ورزش، بخشی جدانشدنی از مراقبت روزمره است، زیرا با هر حرکت، پیام «من فعالم، من زندهام، و هنوز میتوانم تغییر کنم» از بدن به مغز، مخابره میشود. بین ذهن و بدن، پیوندی ناگسستنی وجود دارد. بیمارانی که حتی یک دفترچۀ ساده برای یادداشت تمرینات روزانه دارند، بیشتر احساس مسئولیت و انگیزه میکنند. این حس، به خودی خود، تقویتکننده است و به تدریج، منجر به پایبندی درازمدت فرد به انجام حرکات ورزشی میشود.
جمعبندی
ورزش برای بیماران کلیوی، یک انتخاب نیست که یک نیاز است. از پیشگیری گرفته تا کاهش پیشرفت بیماری و از حمایت روانی تا بهبود عملکرد روزانه، ورزش در هر مرحله، نقش بسزایی ایفا میکند. کافی است با ارزیابیهای ساده، شروع کنیم و قدمبهقدم پیش برویم.
اگر نمیدانید از کجا شروع کنید، فقط «از جای خود بلند شوید» از روی صندلی، از روی نگرانی و از روی تردید. ▄
