تعریف

نارسایی مزمن کلیه به حالتی اطلاق می‌شود که کلیه‌ها  وظایف خود را به درستی، انجام نمی‌دهند. وقتی عملکرد کلیه به کمتر از ده درصد برسد، کلیه‌ها قادر نخواهند بود مواد زائد و آب و نمک اضافی را دفع کنند.

با تجمع مواد زائد و سموم در خون، فرد، بیمار می‌شود و درصورت عدم درمان، نارسایی کلیه به یک مشکل تهدیدکنندۀ حیات تبدیل می‌شود.

این بیماری ‌متأسفانه، درحال افزایش است و سالانه، تعداد زیادی از افراد جامعه را درگیر می‌کند. این بیماری در هر سنی رخ می‌دهد اما با افزایش سن، خطر بروز آن، افزایش می‌یابد. بسیاری از بیماری‌های مزمن و شایع، مانند دیابت و فشارخون بالا در صورتی‌که به‌طور مناسب کنترل نشوند، منجر به نارسایی کلیه‌ها می‌شوند. مراحل اولیۀ بیماری‌های مزمن کلیوی، اغلب بدون علامت‌اند و در حین بررسی بیماری‌های همراه، شناسایی شده و ممکن است قابل برگشت باشند. از نظر زمانی، اغلب، بیماری در خلال چند سال یا چند دهه، منجر به نارسایی کلیه می‌شود.

بسیاری از مردم از بیماری خود، یعنی آسیب‌دیدگی کلیه‌های‌شان آگاهی ندارند و زمانی به وجود بیماری، پی ‌می‌برند که ممکن است برای درمان، دیر شده باشد.

با پیشرفت بیماری و کاهش توان کلیه‌ها در دفع مواد زائد و تنظیم آب و الکترولیت‌ها در بدن، سایر دستگاه‌ها نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرند و مستعد ابتلا به عوارض بیماری می‌شوند.

از نظر علمی، نارسایی کلیه را به پنج مرحله تقسیم می‌کنند که وقتی فرد، وارد مرحلۀ پنجم می‌شود، یعنی افت عملکرد کلیه به حدی رسیده است که برای ادامۀ حیات باید از یک روش جایگزین (دیالیز یا پیوند) استفاده شود.

شیوع

میزان شیوع بیماری مزمن کلیه، حدوداً سیزده درصد جمعیت بالای هجده سال، برآورد می‌شود. شیوع این بیماری با افزایش سن، بالا می‌رود به‌طوری که در افراد بالای شصت سال به رقم قابل‌توجهی می‌رسد. همۀ کشورها باید یک برنامۀ هدفمند برای غربالگری بیماری مزمن کلیه داشته باشند چراکه با غربالگری و شناسایی زودهنگام بیماری مزمن کلیه، می‌توان مداخلاتی را طراحی و اجرا کرد تا سیر پیشرفت بیماری و نیاز به درمان‌های جایگزین (دیالیز یا پیوند) کمتر شوند.

علائم

بیماری مزمن کلیه، در ابتدا هیچ علامتی ندارد اما به تدریج و با پیشرفت بیماری، این علائم بروز می‌کنند:

• ورم روی پا، مچ و ساق پا (ادِم)؛
• افزایش فشار خون؛
• بی‌اشتهایی؛
• خواب‌آلودگی؛
• تهوع و استفراغ؛
• خستگی شدید؛
• کم‌خونی؛
• آسیب به استخوان‌ها؛
• گیجی و اختلال در تفکر.

مهم‌ترین علل نارسایی مزمن کلیه، عبارتند از بیماری دیابت (مرض قند) و فشار خون بالا. این دو بیماری، بیش از پنجاه درصد از علل ایجاد نارسایی کلیه را در بر می‌گیرند. بنابراین، افرادی که دچار بیماری‌های فوق هستند باید بیشتر از سایر افراد از کلیه‌های خود، مراقبت کنند. به‌طور کلی، ده عامل خطر برای بیماری مزمن کلیه، شامل موارد زیر است:

• دیابت؛
• فشار خون بالا؛
• سن؛
• نژاد؛
• بیماری عروق محیطی؛
• بیماری‌های قلبی و عروقی و نارسایی احتقانی قلب؛
• کم‌خونی؛
• دفع پروتئین از طریق ادرار؛
• مشکلات انسدادی مجاری ادراری (سنگ مجاری ادراری، بزرگی پروستات و …).

تشخیص

در بسیاری از بیماران، بیماری مزمن کلیه با دو تست ساده، مشخص و شناسایی می‌شود، آزمایش خون و آزمایش ادرار. با بررسی غلظت کراتینین در خون به میزان تراوش گلومرولی (تصفیۀ خون) پی می‌بریم و با بررسی ادرار، دفع پروتئین (که ماده‌ای حیاتی است و نباید از طریق ادرار دفع شود)، مشخص می‌شود.

البته برای قطعیت تشخیص بیماری، نیاز است که آزمایش‌های فوق در یک فاصلۀ زمانی مشخص، توسط پزشک معالج، تکرار شوند.  بدیهی است برای انجام غربالگری‌ها در جمعیت عمومی باید از تست‌های ساده، در دسترس و ارزان‌قیمت، استفاده شود. درصورت قطعی شدن بیماری، پزشک معالج، اقدامات تشخیصی بیشتری را انجام خواهد داد.

پیشگیری

متأسفانه اکثر بیماران در مراحل پیشرفته از بیماری خود آگاه می‌شوند، بنابراین داشتن یک استراتژی ملی و انجام اقدامات پیشگیرانه، می‌تواند از بروز بیماری، پیشگیری کرده و بر جلوگیری از پیشرفت بیماری یا حداقل، کند کردن روند ابتلا به نارسایی مزمن کلیوی، مؤثر باشد.