کودکان مبتلا به نارسایی کلیه که تحت دیالیز قرار میگیرند، به دلیل اختلال در دفع مواد زائد، تغییرات هورمونی و کاهش اشتها، در معرض خطر سوءتغذیه و اختلال رشد هستند. بنابراین، مراقبتهای تغذیهای در این بیماران نهتنها بخشی از درمان، بلکه یکی از ارکان اصلی بهبود پیامدهای بالینی، رشد مناسب و کیفیت زندگی، محسوب میشود. تنظیم رژیم غذایی باید بهصورت فردی و بر اساس سن، وزن، نوع دیالیز (همودیالیز یا دیالیز صفاقی)، وضعیت آزمایشگاهی و شرایط بالینی کودک انجام شود.
از نظر نیازهای انرژی، کودکان دیالیزی معمولاً به دریافت کالری کافی برای حمایت از رشد نیاز دارند. در بسیاری از موارد، به دلیل بیاشتهایی یا محدودیتهای غذایی، دریافت انرژی، ناکافی است و ممکن است نیاز به استفاده از وعدههای کوچک و مکرر یا مکملهای تغذیهای، وجود داشته باشد. پروتئین نیز نقش کلیدی در حفظ توده عضلانی و رشد دارد. در این کودکان، پیش از شروع دیالیز، نیاز به پروتئین، افزایش مییابد زیرا بخشی از پروتئینها در طی فرآیند دیالیز از دست میروند. بنابراین، مصرف منابع پروتئینی با کیفیت بالا مانند گوشت، تخممرغ و لبنیات (در حد مجاز) توصیه میشود.
تنظیم دریافت مایعات از دیگر ملاحظات مهم است و به حجم ادرار باقیمانده و نوع دیالیز، بستگی دارد. مصرف بیش از حد مایعات، میتواند منجر به افزایش فشار خون و اِدِم شود، در حالی که محدودیت بیش از حد نیز خطر کمآبی را به دنبال دارد. به همین دلیل، آموزش خانوادهها در خصوص اندازهگیری دقیق مایعات دریافتی، اهمیت زیادی دارد.
الکترولیتها، بهویژه سدیم، پتاسیم و فسفر، باید بهدقت، کنترل شوند. محدودیت سدیم به کنترل فشار خون و کاهش احتباس مایعات کمک میکند. پتاسیم بالا میتواند خطرات جدی قلبی ایجاد کند، بنابراین، مصرف مواد غذایی پُرپتاسیم مانند برخی میوهها و سبزیها باید با احتیاط و بر اساس نتایج آزمایشگاهی، تنظیم شود. تعداد میوهها و مقدار سبزیجات مجاز، باید بر اساس شرایط فردی برای هر بیمار، تنظیم و مشخص شود. میزان پتاسیم میوههای خشک (آلو، انجیر و برگهها) بیشتر از میوههای تازه است. میوههایی که بهصورت کمپوت هستند، در صورتیکه آب کمپوت مصرف نشود، میزان پتاسیم کمتری دارند. پرتقال، انار، زردآلو، شلیل، طالبی، کیوی، گلابی، موز، خرما و خرمالو ازجمله میوههای پُرپتاسیم، محسوب میشوند. سبزیجات پرپتاسیم نیز شامل سبزیجات پخته (اسفناج، کرفس، قارچ، سبزی قرمه)، بامیه، گوجه فرنگی، کدو حلوایی و سیب زمینی است. فسفر نیز در بیماران کلیوی، افزایش مییابد و میتواند منجر به مشکلات استخوانی شود؛ لذا محدود کردن مواد غذایی غنی از فسفر و استفاده از داروهای باندکننده فسفر در صورت تجویز، ضروری است.
کنترل سطح سِرمی فسفر در کودکان از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. زیرا فسفر بالا (هیپرفسفاتمی) کلسیم را از استخوانها خارج کرده و باعث مشکلات عضلانی و استخوانی میشود. به همین علت، ارزیابی دقیق، بهموقع و منظم سطح سرمی فسفر و موارد وابسته مثل کلسیم، هورمون پاراتیروئید و ویتامین D بسیار حائز اهمیت است. کاهش فسفر دریافتی، مستلزم کاهش مصرف غذاهای سرشار از فسفر شامل مغزها و دانهها (پسته، فندق، بادام، گردو، کنجد، تخمه و …)، سویا، نانها و بیسکوئیتهای سبوسدار، حبوبات، گوشتهای فرآوری شده مثل سوسیس و کالباس، امعاء و احشاء (مغز، جگر، دل، قلوه و …) و نوشابه بهویژه نوشابۀ سیاه است.
مصرف ویتامینها و مواد معدنی نیز نیازمند توجه ویژه است. برخی از ویتامینهای محلول در آب در طی دیالیز از دست میروند و ممکن است نیاز به مکملیاری وجود داشته باشد، در حالی که مصرف ویتامینهای محلول در چربی باید با احتیاط انجام شود. میزان آهن، روی و کلسیم نیز بسته به شرایط کودک باید ارزیابی و در صورت نیاز، تأمین شوند.
از نظر عملی، همکاری نزدیک بین تیم درمانی (پزشک، پرستار و کارشناس تغذیه) و خانواده کودک، بسیار حیاتی است. آموزش مستمر، پایش رشد (قد و وزن)، بررسی منظم آزمایشها و اصلاح رژیم غذایی بر اساس تغییرات بالینی به بهبود وضعیت تغذیهای کودک، کمک میکند. همچنین توجه به ترجیحات غذایی کودک و ایجاد تنوع در رژیم غذایی نیز میتواند به افزایش پذیرش غذا و بهبود دریافت مواد مغذی، کمک کند.
در مجموع، تغذیه مناسب در کودکان تحت درمان نگهدارنده دیالیز، یک فرآیند پویا و چندبعدی است که نیازمند برنامهریزی دقیق، پایش مستمر و مشارکت فعال خانواده و تیم درمانی است. رعایت اصول تغذیهای، میتواند نقش مهمی در بهبود رشد، کاهش عوارض بیماری و دیالیز و ارتقای کیفیت زندگی این کودکان ایفا کند
